Hoogbegaafdheid bij kinderen: hoe ga je ermee om?

Het hele alfabet

Charlie is 2,5 jaar. Toen ze 18 maanden was, sprak ze in volzinnen met vervoegde werkwoorden en las ze het hele alfabet. Ze kende alle kleuren, vormen en meer dan honderd dieren. Haar papa en ik wisten wel dat ze snel was, maar ik durfde het woord ‘hoogbegaafd’ nog niet uit te spreken. Want ja, je wil niet die moeder zijn. En wat weet je eigenlijk ook écht na anderhalf jaar mama zijn?

Toen men bij de controle rond 18 maanden Kind en Gezin opmerkte dat er al heel wat vakjes voor vierjarigen werden aangevinkt, besloten we haar te laten testen. De inschrijving voor school kwam steeds dichterbij en dat bezorgde ons best wel wat stress. Dat de juiste school voor haar cruciaal zou zijn, daar waren we van overtuigd. Bovendien wilden we zelf ook wel wat advies over hoe we haar het best konden ondersteunen. Van een juf hoorden we bijvoorbeeld dat we haar de letters verkeerd hadden aangeleerd. Op school gebeurt dat met klanken, met het oog op leren lezen: ‘a’, ‘bu’, ‘su’, in plaats van ‘aa’, ‘bee’, ‘see’. ‘Tja, dat zal ze dus weer moeten afleren’, klonk het. Het was duidelijk dat we geen flauw idee hadden waar we mee bezig waren, dus wilden wij graag informatie.

Meer dan enkel IQ

WPPSI-IV is de standaardintelligentietest voor kinderen tot en met 7 jaar. Men start met oefeningen voor 2,5 jaar, die steeds moeilijker worden, tot het kind op zijn of haar limiet botst, waardoor men per onderdeel kan meten op welk leeftijdsniveau het zit. Wat wij zeer belangrijk vonden, is dat er naar méér dan enkel haar IQ zou worden gekeken. Wij meldden Charlie daarom aan voor een diagnostisch onderzoek, dat haar ook op het vlak van taal en motoriek zou testen. Na enkele maanden op een wachtlijst mocht ze - exact één dag nadat ze 2,5 jaar werd - voor haar eerste test aanschuiven. In totaal werd ze drie halve dagen getest in het UZ Gent door vier verschillende artsen.

Isabelle François, hoogbegaafdheidscoach en co-auteur van het boek ‘Hoogbegaafd opgroeien’, vindt IQ-testen echter niet altijd nodig, zeker op jonge leeftijd. ‘Ik vraag ouders altijd: waarom wil je dat weten? Omdat je kind zich verveelt op school? Omdat het thuis dingen toont die anderen niet zien? Heb je iets op papier nodig om extra hulp te krijgen op school? Of wil je zelf weten hoe je met bepaald gedrag moet omgaan? De exacte IQ-score levert je doorgaans niet zoveel op. Het is fijn als je weet dat je kind hoogbegaafd is, maar daar schiet je weinig mee op als je verder geen kennis hebt over wat dat dan betekent.’

Hoogbegaafdheid of ontwikkelingsvoorsprong?

Goed, waar hebben we het dus precies over? De eenvoudige definitie van hoogbegaafdheid luidt: een IQ-score van minstens 130. Charlie scoorde ruim daarboven, maar officieel spreekt men onder de zes jaar enkel van ‘een ontwikkelingsvoorsprong’. ‘Men probeert voorzichtig te zijn, omdat kinderen zich in sprinten ontwikkelen’, zegt François. ‘Maar een hoogbegaafde volwassene was ook ooit een hoogbegaafde baby en peuter. Je wordt het niet plots, je bent zo geboren.’ Of zoals een van de artsen tegen mij zei: ‘Zo'n hoog IQ zal over vijf jaar niet ineens twintig punten gezakt zijn.’

Naast de IQ-score zijn er weinig officiële kenmerken van hoogbegaafdheid. ‘Er is nog altijd geen algemeen aanvaarde definitie’, zegt François. ‘Het is een complex fenomeen. We kijken niet alleen naar hoe iemand denkt, maar ook naar hoe iemand voelt en de omgeving ervaart. Hoogbegaafden beleven de wereld op een zeer intense manier. Het zijn kindjes die huilen om een mier waar ze per ongeluk op stappen, terwijl ze ook lyrisch worden over een zachte trui of een zonsondergang.’

Dat klinkt herkenbaar, maar is het ook geen typisch peutergedrag? Isabelle François nuanceert: ‘Ja, maar bij hoogbegaafden overheerst het hun leven. Het komt in elk aspect terug. Op dezelfde manier is er een verschil tussen “gewoon” verstrooid zijn en het dagelijkse gevecht dat mensen met ADHD voeren.’

Net als het autismespectrum is ook hoogbegaafdheid erg divers. ‘Bepaalde eigenschappen komen wel vaak voor, zoals een vroege ontwikkeling van humor bij kinderen’, zegt ze. ‘Heel vroege taalontwikkeling is een van de weinige wetenschappelijk bewezen indicatoren voor cognitieve begaafdheid. Die kindjes zeggen ruim voor de eerste verjaardag al een eerste woord, waarna er zeer snel een explosie van woordenschat volgt en twee- en driewoordzinnen. Wanneer dat boekje van Kind en Gezin met alle mijlpalen in de bus valt, denken die ouders: “Oei, dat is hier vier maanden te laat.” (lacht)’

Reacties van andere ouders

Het is één ding om zelf te weten dat je kind hoogbegaafd is, maar het erover hebben met anderen is heel wat anders. ‘Dat is in Vlaanderen erg moeilijk, omdat je dan niet meer binnen de norm past’, zegt Isabelle François. ‘Het is veel gemakkelijker om te zeggen dat je kind hulp nodig heeft, dan om te zeggen dat het voorloopt. Bovendien willen mensen graag normaliseren: ach, dat is de leeftijd, ach, dat is een tijdelijke voorsprong.’

Herkenbaar: dat ik journalist ben en mijn dochter veel heb voorgelezen, wordt vaak gezien als de logische reden dat ze zo voorloopt qua taal. ‘En het klopt dat wij als ouders een heel grote rol hebben in hun ontwikkeling. Hoe meer je aanbiedt, hoe meer je kind kan leren’, zegt François. ‘Maar het moet dat wel kunnen aanpakken en die informatie verwerken. Als je kindje dat extreem veel sneller kan dan gemiddeld, dan is er echt wel meer aan de hand.’

Ik had persoonlijk ook niet verwacht hoe spannend het zou zijn om uit te spreken dat je kind hoogbegaafd is. Er zijn ouders die er geïnteresseerd op reageren, maar er zijn ook ouders die meteen alle prestaties van hun eigen kinderen beginnen opsommen - het is wonderbaarlijk hoeveel niet-geteste hoogbegaafden er in mijn omgeving blijkbaar zijn - en soms zijn er zelfs ouders die kritisch of negatief reageren. ‘Dat hoor ik van véél mensen’, knikt François. Zij moet vaak zelfs ouders coachen in het bespreekbaar maken van de hoogbegaafdheid van hun kinderen. ‘Sommige ouders ervaren het hoge IQ van jouw kind bijna als een persoonlijke aanval op hun kroost, alsof zij daardoor “minder” zijn, maar dat is natuurlijk onzin.’

Snelle hoofdjes zijn taboe

Het zit in onze cultuur om bescheiden te moeten zijn en niet te hard boven het gemiddelde uit te willen steken. ‘In Nederland heb je dat veel minder, en in Amerika kijken ze er al helemaal anders naar. Daar koesteren ze kinderen die voorlopen. En terecht! Het is ook een superkracht. Hoogbegaafdheid maakt je niet beter dan een ander, maar ook niet slechter. Je bent gewoon anders’, vervolgt François. ‘In Vlaanderen ligt dat gevoelig. Als mijn kind supergoed kan voetballen of tekenen, dan mag ik dat zeggen. Maar als mijn kind in de tweede kleuterklas tot boven de honderd kan rekenen, is dat opscheppen. Cognitief voorlopen is echt een taboe. Daarom refereer ik vaak naar hoogbegaafdheid bij kinderen als “snelle hoofdjes”. Die term stuit minder mensen tegen de borst, en zorgt voor minder vooroordelen.’

Want die zijn er ook genoeg, zo schrijft ze in haar boek. ‘Qua sociale en emotionele ontwikkeling, bijvoorbeeld: het is een mythe dat begaafde kinderen daar dikwijls op zouden achterlopen. Maar wat toont alle onderzoek aan, en wat zie ik elke dag? Het is meestal juist het omgekeerde. Ze zetten juist sneller dan een ander de eerste stappen naar empathie.’

Mythes rond hoogbegaafdheid

Volgens Isabelle François is ook asynchroniteit een misbegrepen aspect: ‘Een hoogbegaafd kind is vele leeftijden in één lichaam. Een achtjarige kan ruimtelijk of wiskundig denken als een veertienjarige, maar motorisch tien jaar of zelfs jonger zijn. Hoe hoger het IQ, hoe groter die verschillen. Het gevaar zit 'm dan in het vergelijken: mensen verwachten van een hoogbegaafd kind dat het in álles even hard voorloopt. Maar als datzelfde kind schrijft of spreekt als een achtjarige is dat perfect normaal, hè.’

Die asynchroniteit kan ook heel wat frustratie opleveren. Onze peuter is dol op grote puzzels, maar gooide ze aanvankelijk geregeld woedend door de kamer. Haar hoofdje snapte wel waar al die kleine stukjes moesten worden gelegd, maar haar fijne motoriek was simpelweg nog niet zover.

Ook faalangst kan voor heel wat problemen zorgen. ‘Als je op school niet genoeg uitdaging krijgt en nooit ervaart dat iets moeilijk is, wordt dat een deel van je identiteit: jij bent slim, jij hebt alles snel onder de knie, alles is altijd makkelijk voor jou. Maar als iets dan wel eens moeilijk is, voelt dat bedreigend aan. Want wat als je het niet kan? Wat zegt dat over jou? Er volgt paniek, misschien frustratie. Kindjes weigeren iets te doen, worden boos, of ze barsten in tranen uit.’

Een andere valkuil, zeker bij meisjes, is onderpresteren in de klas. ‘Veel begaafde kinderen laten op school niet zien wat ze kunnen, omdat ze merken dat ze anders zijn en erbij willen horen’, zegt François. ‘Of ze denken juist veel verder dan de juf verwacht. Dan vraagt die: “Welke kleur is dit? Geel, groen, rood of blauw?” Maar als je kind denkt “lichtgeel met een tikje groen”, antwoordt het misschien gewoon niet.’

Beschermen tegen bore-out

Isabelle François hekelt ook het systeem waarbij plaatsen worden toegewezen op basis van woonafstand of zelfs toeval. ‘Wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat het feit of je kind kan schitteren zeer sterk afhangt van de omgeving. Ik wil er niet dramatisch over doen, maar dit zijn wel de kinderen die de wereld kunnen veroveren. En op dit moment moet ik soms tegen ouders zeggen: “Dit zijn de dingen die je kunt doen, maar je kunt het thuis niet helemaal oplossen als de school niet mee is.” Helaas. Want we weten dat een bore-out schadelijk is voor volwassenen, en dat is exact hetzelfde bij kinderen. Gelukkig zijn er heel wat scholen die erg hun best doen en een goede omgeving zijn voor hoogbegaafde leerlingen, maar je hebt het als ouder niet altijd zelf in de hand. Mijn beste advies aan hen is dan ook: jij moet dat prachtige brein dat je kind heeft, en die mooie, intense persoon dat het is, proberen om door dat schoolsysteem te loodsen, zonder al te veel verpletterd te worden tegen de smalle randjes. Dan komt het heus wel goed.’

Onze zoektocht is dus nog maar net begonnen. Ik weet niet hoe de komende schooljaren zullen verlopen. Maar één ding weet ik wel: mijn dochter heeft een wonderlijk, razendsnel hoofdje. Een intens hoofdje. Eentje dat soms overloopt, soms ontploft, maar vooral bruist van nieuwsgierigheid en verbeelding. En ondanks de beperkingen van de maatschappij en de reacties van andere mensen, is dat ook gewoon léúk. Dus laten we het vooral koesteren.

Meer info

Michelle Dewulf & Isabelle François - Hoogbegaafd Opgroeien - Borgerhoff & Lamberigts.