Een tiener die urenlang boven zijn boeken hangt, maar toch teleurgesteld thuiskomt met slechte punten: veel ouders herkennen het. Volgens leercoach Emanuel Maes ligt dat zelden aan luiheid. “Veel jongeren hebben nooit echt geleerd hóé ze moeten leren”, zegt hij. In zijn boek ‘Leren leren’ combineert hij praktische studietips met wetenschappelijke inzichten over motivatie, schermgebruik en mentale gezondheid.
Retrieval practice
Veel jongeren denken dat studeren neerkomt op teksten herlezen, markeren of samenvattingen overschrijven. Alleen: dat werkt nauwelijks, zegt Emanuel Maes. “We weten uit neurowetenschappelijk onderzoek dat er weinig gebeurt in ons brein wanneer we passief leren.”
Echt leren vraagt volgens hem iets anders: actief nadenken, verbanden leggen en jezelf testen. “Dat vraagt aandacht én inspanning. Urenlang fluostiften gebruiken voelt productief, maar je brein leert pas echt wanneer je jezelf dwingt om informatie terug op te halen.”
Daarom hamert hij op wat wetenschappers retrieval practice noemen: jezelf actief opvragen wat je al weet. Bijvoorbeeld door oefeningen te maken, flashcards te gebruiken of de leerstof hardop uit te leggen zonder in het boek te kijken. “Dat voelt moeilijker, maar net daardoor onthoud je beter.”
Herhaling, herhaling, herhaling
Ook het spreiden van leerstof werkt efficiënter dan blokken op het laatste moment. “Veel jongeren leren alles de avond voordien, maar dan verdwijnt die kennis snel weer. Je brein werkt niet als een computer waarop je iets één keer opslaat en het daarna voor altijd terugvindt. Daar moet je echt wel voor werken.”
“Als je leerstof spreidt over meerdere dagen, blijft die veel beter hangen én heb je minder stress", adviseert hij. Sowieso is herhaling key: “Leren is als door een hoog grasveld lopen: als je er één keer doorloopt, zie je even een spoor, maar na twee dagen is het weer verdwenen.”
Focus is goud waard
Volgens Emanuel worstelen veel jongeren niet alleen met studiemethodes, maar ook met focus. “We leven in een tijd waarin aandacht het nieuwe goud is geworden.” Smartphones, sociale media en constante meldingen maken geconcentreerd werken moeilijk. “Maar als jongeren alle uren die ze scrollend doorbrengen aan één vaardigheid zouden besteden, zouden ze na enkele jaren ergens expert in kunnen zijn.”
Hij verwijst naar de cognitive load theory: ons werkgeheugen heeft een beperkte capaciteit. Wie voortdurend schakelt tussen TikTok, berichten en schoolwerk, raakt sneller mentaal uitgeput. “Ons brein kan eigenlijk maar één ding tegelijk goed doen: multitasken is echt een illusie”, zegt hij. “Ons brein is van nature een monkey mind. Gedachten springen voortdurend van de ene tak naar de andere, en sociale media versterken dat nog.”
Daarom raadt hij korte, intense blokken aan, afgewisseld met echte pauzes. “De bekende Pomodoro-techniek - 25 minuten geconcentreerd werken en daarna 5 minuten pauze - helpt beter dan urenlang half geconcentreerd aan een bureau zitten. Concentratie is geen talent waarmee je geboren wordt, maar een spier die je kunt trainen”, benadrukt hij. “Maar dan moet je je brein ook rust geven.”
De cornellmethode: slimmer samenvatten
De cornellmethode is een eenvoudige manier om samenvattingen te maken, waardoor je leerstof beter begrijpt én makkelijker herhaalt. De methode werd ontwikkeld aan de Cornell University en helpt vooral omdat je actief met de leerstof bezig bent.
Verdeel je blad in drie zones:
- Rechterkolom (grootste vak): hier noteer je tijdens de les of het studeren de belangrijkste informatie, zo veel mogelijk in je eigen woorden.
- Linkerkolom (smalle zijstrook): hier schrijf je achteraf kernwoorden, vragen of begrippen die bij de leerstof horen.
- Onderaan het blad: hier vat je de volledige pagina samen in enkele zinnen.
De kracht van de cornellmethode zit in het actief herhalen. Door later enkel naar de vragen of kernwoorden in de linkerkolom te kijken, test je jezelf automatisch. Dat is veel effectiever dan een samenvatting gewoon opnieuw lezen. Het beste resultaat behaal je door jezelf ook in twee richtingen te overhoren.
Ouders moeten niet mee studeren
Tijdens zijn coachings begeleidt Emanuel niet alleen jongeren, maar vaak ook hun ouders. “Veel ouders nemen onbewust het leerproces over”, merkt hij. “Dan hoor je: 'wij’ hebben morgen een toets.” Goedbedoeld, maar niet altijd helpend. “Jongeren hebben ook faalkansen nodig. Ze moeten zelf ontdekken wat werkt en wat niet.”
Dat betekent niet dat ouders zich volledig moeten terugtrekken, maar dat ondersteuning iets anders is dan controle. Een rustige studieplek voorzien, interesse tonen of samen een planning bekijken helpt vaak meer dan voortdurend opvolgen of ondervragen.
Daarnaast pleit Emanuel voor meer open gesprekken over stress, onzekerheid en mislukkingen. “Jongeren krijgen te weinig voorbeelden van volwassenen die eerlijk vertellen dat dingen soms mislopen. Nu lijkt het alsof iedereen alles meteen kan. Daardoor denken ze vaak dat zij de enigen zijn die worstelen.”
Pen en papier werken beter
Emanuel Maes is kritisch voor de digitalisering in het onderwijs. Niet omdat hij tegen technologie is, maar omdat onderzoek aantoont dat complexe leerstof minder goed blijft hangen via een scherm. “Veel digitaal onderwijs blijft oppervlakkig”, vindt hij. “Leerlingen klikken, kopiëren en plakken, maar denken weinig echt na.”
Zelf notities schrijven heeft immers een ander effect op het brein. “Met de hand schema’s tekenen of kernwoorden noteren werkt beter dan kant-en-klare slides herlezen. Studies tonen aan dat je brein veel sterkere neurale verbindingen aanmaakt bij schrijven dan bij typen.” Niet voor niets keren steeds meer scholen terug op hun digitale beleid, om weer meer in te zetten op schriftelijk werken en lezen op papier.
Ook artificiële intelligentie ziet Emanuel als een hulpmiddel én een risico. “AI kan fantastisch zijn om jezelf te testen of om motivatie te zoeken”, zegt hij. “Maar als jongeren gewoon een opdracht laten genereren en denken dit is mijn werk, dan leren ze niets.”
Wat kunnen ouders concreet doen?
Volgens Emanuel hoeven ouders geen expert in neurowetenschappen te worden om hun kind te helpen. Kleine dingen maken al verschil: stimuleer actief leren in plaats van enkel herlezen, help bij het maken van een realistische planning en moedig pauzes en voldoende slaap aan.
“Leren leren gaat uiteindelijk niet alleen over betere punten”, besluit hij. “Het gaat ook over leren omgaan met frustratie, focus en doorzettingsvermogen. Dat zijn vaardigheden waar jongeren hun hele leven iets aan hebben. We moeten hen opnieuw leren dat het oké is om ergens moeite voor te moeten doen.”
Studeren met AI
Artificiële intelligentie kan handig zijn tijdens het studeren, maar alleen als je het gebruikt om actief na te denken. Volgens leercoach Emanuel Maes wordt AI pas problematisch wanneer leerlingen gewoon antwoorden kopiëren zonder het leerproces zelf door te maken.
Zo kan AI wél helpen:
- Laat jezelf overhoren: vraag AI om quizvragen of oefentoetsen te maken over een hoofdstuk
- Vraag om uitleg op jouw niveau: laat moeilijke leerstof uitleggen alsof je 12 jaar bent, of vraag een extra voorbeeld
- Gebruik AI voor motivatie: “Waarom is wiskunde nuttig voor iemand die tuinarchitect wil worden?”
- Maak een studieplanning: AI kan helpen om grote hoeveelheden leerstof op te delen in haalbare blokken.
- Laat AI fouten zoeken: schrijf eerst zelf een tekst of oefening en vraag daarna feedback.
‘Leren leren - organisatie, motivatie & focus: wat werkt écht?’, Emanuel Maes, verschenen bij Owl Press. Leden van de Gezinsbond kunnen het boek aankopen bij Standaard Boekhandel met spaarkorting.
