“Wij voelen ons als grootouders soms vooral een handige hulplijn. De leuke momenten delen ze met hun vrienden, terwijl wij in de eerste plaats worden ingeschakeld voor de opvang van de kleinkinderen. Is het een goed idee om onze rol als grootouder te bespreken? En zo ja: hoe?” – Myriam (56)
De expert
Pedagoog Philippe Noens onderzoekt de rol van grootouders in hedendaagse gezinnen.
Als oma of opa sta je vaak klaar: aan de schoolpoort, voor hobby’s of bij noodgevallen. Maar waar ben je wanneer het écht gezellig wordt? Wat als je vooral wordt ingeschakeld en minder spontaan wordt uitgenodigd? De verzuchting uit deze lezersbrief klinkt misschien herkenbaar. Het moderne grootouderschap lijkt soms bijna op een onbetaalde job als logistiek manager.
Volgens pedagoog Philippe Noens is enige frustratie daarover niet vreemd: “Oma’s en opa’s nemen vandaag veel vaker dan vroeger een dagelijkse rol op in het gezin van hun (klein)kinderen: opvang, vervoer, huiswerkbegeleiding. Dat hangt samen met hoe jonge ouders vandaag leven: vaak met twee jobs en volle agenda’s, ook die van de kinderen.”
Druk, druk, druk
Het verklaart deels waarom er vandaag vaker dan vroeger een beroep wordt gedaan op grootouders: je kinderen combineren werk, gezin en allerlei andere verplichtingen en zoeken voortdurend naar praktische oplossingen in een hectisch leven. En jij bent iemand die ze vertrouwen. Bovendien wil je als grootouder natuurlijk ook graag tijd doorbrengen met je kleinkinderen.
“Maar dat zorgt soms ook voor een moderne paradox”, legt Noens uit. “Langs de ene kant doen mama’s en papa’s meer dan ooit een beroep op hun eigen ouders. In België en Nederland wordt meer dan de helft van de jonge kinderen minstens wekelijks door grootouders opgevangen. Tegelijk laten jonge ouders zich minder leiden door hun ouders als het over opvoeding gaat. Advies halen ze vaker bij vrienden, online of bij experten die in de media verschijnen. Voor grootouders geldt daardoor soms het volgende: je moet stand-by zijn, want als het hectisch wordt, kunnen we je goed gebruiken. Maar kom ook niet te dichtbij, want het ouderlijk gezag ligt bij ons. Het is een spreidstand waar veel grootouders zich ongemakkelijk bij voelen.” Je jarenlange ervaring wordt zo soms gereduceerd tot een stoffige anekdote, terwijl je auto en je tijd wél erg welkom blijven. En tja, dat kan wringen.
Verwennen of meedraaien?
Misschien herinner je je nog hoe het vroeger was: kleinkinderen kwamen op bezoek en oma en opa konden hen vooral verwennen. Vandaag zijn de grenzen tussen gezinnen veel vager geworden. “Grootouders staan nu veel dichter bij het dagelijkse gezinsleven”, zegt Noens. “Ze draaien mee als chauffeur, oppas, kok en soms zelfs als mede-opvoeder.”
Die evolutie heeft ook demografische redenen. Gezinnen zijn kleiner geworden, waardoor er meer aandacht per kleinkind mogelijk is. Ouders werken vaker allebei, maar ook grootouders blijven langer actief. Bovendien worden we ouder. Daardoor kunnen oma’s en opa’s langer het leven delen met hun kleinkinderen, vaak zelfs tot die volwassen zijn. En ook na hun pensioen zitten grootouders niet meer achter de spreekwoordelijke sanseveria's te wachten tot er bezoek komt.
“Voor de meeste grootouders is hun actieve betrokkenheid een bewuste keuze. Ze willen er graag zijn voor hun kinderen en kleinkinderen. Maar het risico is dat al die hulp stilaan als vanzelfsprekend wordt gezien”, waarschuwt Noens. “Het wordt problematisch als jonge ouders ervan uitgaan dat opa en oma de gaten wel zullen dichtrijden. Dat creëert een verkeerd verwachtingspatroon.” Zo beland je soms ongewild in een situatie waarin je kinderen verwachten dat je je agenda meteen aanpast aan sportclubs, muzieklessen en andere activiteiten van hun kroost. Terwijl deze generatie grootouders zelf ook een bruisend leven heeft, vol hobby’s, reizen en sociale plannen.
Het risico is dat we ons, met de beste bedoelingen, een beetje kapot 'grootouderen'.
~ Philippe Noens , Pedagoog
Niet altijd beschikbaar
Het beeld van de altijd beschikbare grootouder klopt niet, en dat hoeft ook helemaal niet. “Er bestaan twee dominante verhalen over ouder worden”, schetst Noens. “Ofwel ben je de eeuwig jonge, actieve senior voor wie niets te veel is, ofwel de hulpbehoevende oudere aan wie je je kind liever niet toevertrouwt. Maar misschien moeten we ruimte maken voor een ander verhaal: dat van de grootouder die betrokken is, maar niet onbeperkt beschikbaar. Iemand die ook familieverhalen doorgeeft en de familie samenhoudt, en niet alleen de speelkameraad is die mee naar Plopsaland gaat.”
Het is dus perfect legitiem om grenzen aan te geven. Opvang kan intens zijn, hoe graag je je kleinkinderen ook ziet. “Mijn kinderen gaan in de schoolvakanties ook vaak logeren bij mijn ouders”, vertelt Noens. “Die vinden dat heerlijk, maar zeggen na een paar dagen ook: ‘Jongen, we zijn moe.’ En dat is logisch, want vaak doen ze nog meer met hen dan wij thuis. Het risico is dat we ons, met de beste bedoelingen, een beetje kapot ‘grootouderen’. De eerste onderzoeken naar grandparental burn-out lopen al. Maar willen we echt dat de generatie boven ons stilaan wordt overbevraagd?”
Grenzen aangeven is alleen niet altijd eenvoudig. “Grootouders moeten altijd via mama en papa passeren om hun kleinkinderen te zien, en dat beseffen ze heel goed. Dat maakt hen van nature voorzichtig, want ze willen die relatie niet op het spel zetten. Daarom houden ze soms langer dan goed voor hen is hun mond, zelfs als er iets wringt. De kerk in het midden houden: grootouders zijn daar vaak meester in.” Maar dat kan er ook voor zorgen dat frustraties blijven sluimeren.
Andere gesprekken
Volgens Philippe Noens ligt een deel van de oplossing in hoe je zelf naar je rol als grootouder kijkt, en hoe je die bespreekbaar maakt. “We focussen heel sterk op wat oma en opa doen, maar misschien moeten we meer stilstaan bij wie ze zijn”, zegt hij. “Je bent niet alleen een oppas of chauffeur, maar ook iemand met ervaring, verhalen en een eigen kijk op het leven. Het delen van verhalen is minstens zo waardevol als ‘leuke dingen doen’, al wordt dat vaak onderschat. De kracht van grootouders zit vaak in het gewone. Ik heb van mijn ene grootmoeder geleerd om rijstpap te maken, mijn andere grootmoeder kon geweldig moppen vertellen. En leren kleurenwiezen? Dat zijn de dingen die mij als kleinkind zijn bijgebleven.”
“Dat vraagt ook om andere gesprekken: niet alleen praktische afspraken over hoe laat de kinderen naar bed gaan of hoeveel schermtijd oké is, maar ook gesprekken over wat iedereen belangrijk vindt in de opvoeding en waarom.”
Tot slot kan het helpen om te benoemen wat je zelf nodig hebt, zegt Noens. Niet door jezelf uit te nodigen op feestjes, maar door eerlijk te zeggen dat je die nabijheid soms mist. “De boodschap uit deze lezersbrief kan je zien als een ergernis, maar je kan ze ook anders lezen: vergeet ons niet als jullie ouders. Betrek ons in jullie leven, niet alleen in jullie planning.”
Hoe pak je zo’n gesprek aan?
→ Kies een goed moment.
Zorg dat er tijd is om echt naar elkaar te luisteren, anders praat je naast elkaar heen.
→ Vermijd een belerende toon.
Kaart iets aan op een open manier. Liefst één-op-één, met je eigen zoon of dochter.
→ Praat niet in verwijten.
Vermijd zinnen zoals: “Jullie verwachten altijd...” of “Je vraagt nooit...”
→ Maak het gesprek breder.
We focussen snel op het doen: wie haalt, wie brengt, hoe vaak? Praat ook over het zijn: wat betekent grootouder zijn voor jou? En wat verwachten de ouders?
→ Vraag om waardering.
Niet per se expliciet, maar het kan geen kwaad om te vragen wat zij waarderen aan jouw rol.
→ Durf grenzen te stellen.
Afstemmen is belangrijk, maar afwijken mag ook. Je hebt het recht om te zeggen: in ons huis gaat het soms anders.
→ Maak concrete afspraken.
Verwachtingen kunnen snel scheefgroeien, dus spreek uit wat haalbaar is en verdeel de inspanningen.
→ Maak ruimte voor contact zonder functie.
Niet elk bezoek hoeft te draaien rond opvang of praktische hulp. Soms is het gewoon: “Hoe gaat het met je?”
Foto expert: © Inge Kinnet
